Velayetin değiştirilmesi davası, boşanma kararıyla bir eşe bırakılan velayetin, sonradan ortaya çıkan koşullar nedeniyle diğer eşe veya üçüncü bir kişiye devredilmesi amacıyla açılan bir dava türüdür. Türk Medeni Kanunu, bu davanın hangi hallerde gündeme gelebileceğini m.183 ve m.324 hükümlerinde düzenlemiştir.
Aşağıda velayetin değiştirilmesini gerektiren haller, dava süreci ve görevli-yetkili mahkeme genel hatlarıyla ele alınmıştır. Her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, somut duruma göre değerlendirme yapılması önerilir.
✧ İçindekiler
Velayetin Değiştirilmesi Davası Ne Zaman Açılabilir?
Velayetin değiştirilmesi, velayet kendisine bırakılan ebeveynin durumunda, boşanma kararından sonra çocuğun menfaatini olumsuz etkileyecek nitelikte önemli ve kalıcı bir değişiklik meydana gelmesi halinde gündeme gelir. TMK m.183, velayet kendisinde olan ebeveynin yeniden evlenmesi, başka bir yere yerleşmesi veya ölümü gibi durumlarda ya da bunlara benzer yeni olguların zorunlu kılması halinde hâkimin resen veya talep üzerine gerekli önlemleri alabileceğini öngörür. Kanun maddesindeki sayım sınırlayıcı değildir; "gibi" ifadesi, benzer nitelikteki başka durumların da değerlendirmeye alınabileceğini gösterir.
TMK m.324 ise velayet kendisine bırakılan ebeveynin, diğer ebeveynin çocukla kişisel ilişki kurmasını haklı bir sebep olmaksızın sürekli olarak engellemesi halini düzenler. Bu davranış, velayetin değiştirilmesi sebebi olarak ayrıca değerlendirilebilir.
Velayetin Değiştirilmesini Gerektiren Somut Haller Nelerdir?
Uygulamada velayetin değiştirilmesi talebine dayanak oluşturabilecek başlıca durumlar şunlardır:
- Velayet sahibi ebeveynin çocuğun bakım, eğitim ve sağlık ihtiyaçlarını ihmal etmesi
- Velayet sahibi ebeveynin şiddet, istismar veya ihmal niteliğinde davranışlarda bulunması
- Çocuğun sürekli olarak diğer ebeveynle kişisel ilişki kurmasının engellenmesi
- Velayet sahibi ebeveynin sağlık durumunun çocuğa bakımı imkânsız kılacak hale gelmesi
- Çocuğun yaşı ve olgunluğu ölçüsünde açıkça ifade ettiği, menfaatine uygun görülen tercihi
Bu hallerin her biri tek başına yeterli olmayabilir; mahkeme, çocuğun üstün yararı ilkesini gözeterek dosyadaki tüm delilleri birlikte değerlendirir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme Neresidir?
Velayetin değiştirilmesi davasında görevli mahkeme aile mahkemesi, aile mahkemesi bulunmayan yerlerde ise aile mahkemesi sıfatıyla görev yapan asliye hukuk mahkemesidir. Yargıtay, velayetin değiştirilmesi davasını HMK m.382 anlamında çekişmesiz yargı işi olarak nitelendirdiğinden yetki HMK m.384'e göre belirlenir: dava, talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesinde açılabilir. Çekişmesiz yargı işi olması, davanın basit yargılama usulüne tabi olması ve verilen kararın kesin hüküm oluşturmaması sonucunu da doğurur; koşullar yeniden değişirse velayet tekrar dava konusu yapılabilir.
Dava Sürecinde Neler İncelenir?
Mahkeme, velayetin değiştirilmesi talebini değerlendirirken çocuğun içinde bulunduğu ortamı, her iki ebeveynin bakım koşullarını ve çocuğun üstün yararını esas alır. Bu kapsamda genellikle bir sosyal inceleme raporu düzenlenir; uzman pedagog veya psikolog, ebeveynlerin ve çocuğun yaşadığı ortamı yerinde inceleyerek rapor hazırlar.
Belirli bir yaş ve olgunluğa ulaşmış çocuğun görüşü, hâkim tarafından doğrudan veya uzman aracılığıyla alınabilir. Çocuğun görüşü tek başına belirleyici olmasa da, üstün yarar değerlendirmesinde önemli bir unsurdur.
Velayetin Değiştirilmesi ile Kişisel İlişkinin Yeniden Düzenlenmesi Farkı Nedir?
Velayetin değiştirilmesi, velayet hakkının bir ebeveynden diğerine geçmesini konu alırken, kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi davası velayet sahibi değişmeksizin diğer ebeveynin çocukla görüşme gün ve saatlerinin güncellenmesini amaçlar. Bazı dosyalarda velayetin değiştirilmesi talebi kabul görmese dahi, kişisel ilişki düzenlemesinde değişikliğe gidilebilir; bu iki talep aynı dava içinde birlikte ileri sürülebilir.
Velayetin değişmesiyle birlikte iştirak nafakası yükümlülüğü de yer değiştirir; yeni velayet sahibi lehine nafaka, aynı davada talep edilebilir (bkz. nafaka türleri).
Sık Sorulan Sorular
Velayet sahibi annenin yeniden evlenmesi tek başına velayeti değiştirir mi? Hayır. TMK m.183'te sayılan yeniden evlenme, kendiliğinden bir değişiklik sebebi değil, hâkimin çocuğun menfaatini yeniden değerlendirmesini gerektiren bir olgudur. Yeni evliliğin çocuğun bakımını, güvenliğini veya eğitimini olumsuz etkilediği somut olarak ortaya konmadıkça velayet değiştirilmez.
Boşanma sonrası ortak velayet mümkün müdür? Evet. Yargıtay, 2017'den bu yana tarafların anlaşması ve çocuğun üstün yararına uygun olması hâlinde boşanma sonrasında ortak velayete karar verilebileceğini kabul etmektedir. Ortak velayet, mevcut bir tek taraflı velayet kararının değiştirilmesi davasında da talep edilebilir; ancak ebeveynler arasında iletişim ve iş birliği bulunmadığı anlaşılırsa mahkeme bu talebi reddedebilir.
İzmir'de velayetin değiştirilmesi davası nerede açılır? Dava, davacının veya ilgililerden birinin oturduğu yerdeki aile mahkemesinde açılır: İzmir merkez ilçeler için Bayraklı'daki İzmir Adliyesi, Karşıyaka yargı çevresindeki ilçeler için Karşıyaka Adliyesi yetkilidir; sosyal inceleme raporu adliyede görevli uzmanlarca hazırlanır. Velayet ve kişisel ilişkiye dair süreçler hakkında daha kapsamlı bilgi için İzmir velayet avukatı sayfamızı inceleyebilirsiniz; Konak'taki büromuz İzmir genelinde aile hukuku süreçlerinde destek sağlamaktadır.
Av. Mehmet Yücesoy
İzmir Avukat & Hukuki Danışmanlık
Hukuki süreçleriniz ve ihtiyaçlarınız için profesyonel destek almak adına bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Hemen İletişime Geçin