Fazla Mesai Ücreti ne Kadar?

İş Kanunu'nun 41. maddesi uyarınca fazla çalışma, kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışmalar olarak tanımlanmıştır. Taraflarca haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında (örneğin 35 veya 40 saat) kararlaştırıldığı işyerlerinde ise, kararlaştırılan süre ile 45 saat arasında kalan çalışmalar "fazla sürelerle çalışma" olarak ayrı bir kategoride değerlendirilir ve farklı bir zam oranına tabi olur.

Günlük çalışma süresinin 11 saati aşması hâlinde de, haftalık 45 saat dolmamış olsa dahi bu süreyi aşan kısım fazla çalışma sayılır. Ayrıca gece çalışmaları ile kanunda günlük çalışma süresi 7,5 saat ile sınırlandırılan bazı işlerde (örneğin sağlığa zararlı bazı sanayi işleri), bu sınırın aşılması durumunda da fazla çalışma ücreti gündeme gelir.

Haftalık 45 saati aşan çalışmalar için işçiye normal saat ücretinin yüzde elli fazlasıyla, yani saatlik ücretin 1,5 katı üzerinden ödeme yapılır. Hesaplamada genel olarak izlenen yöntem şu şekildedir:

• İşçinin brüt aylık ücreti 30'a bölünerek günlük ücrete ulaşılır.
• Günlük ücret, günlük normal çalışma süresine bölünerek saatlik ücret bulunur.
• Fazla çalışılan her saat için bu saatlik ücretin 1,5 katı (%50 zamlı) esas alınır.

Sözleşmeyle haftalık çalışma süresi 45 saatin altına indirilmişse, kararlaştırılan süre ile 45 saat arasında kalan çalışma "fazla sürelerle çalışma" sayılır ve bu kısım için saatlik ücretin 1,25 katı (%25 zamlı) ödenir. Hesaplamada esas alınacak ücret her yıl güncellendiğinden, hesabın alacağın doğduğu döneme ait bordro üzerinden yapılması ve güncel tutarın bu bordrodan teyit edilmesi önerilir. Hafta tatili, fazla çalışma hesabında haftalık 45 saatlik dilime dahil edilirken, yıllık izin ile ulusal bayram ve genel tatil günleri hesap dışında bırakılır.

İş Kanunu, işçi sağlığı ve iş güvenliğini korumak amacıyla fazla çalışma süresinin yıllık toplamda 270 saati aşamayacağını öngörmüştür. Bu sınır, işçinin rızası olsa dahi kural olarak aşılmaması gereken bir üst limit niteliğindedir.

Uygulamada bu sınırın işveren tarafından aşılması doğrudan idari bir yaptırıma bağlanmamış olsa da, Yargıtay kararlarında 270 saati aşan fazla çalışmanın işçi yönünden haklı fesih nedeni sayılabileceği kabul edilmektedir. Buna karşılık, sözleşmede yıllık 270 saate kadar fazla çalışmanın ücrete dâhil olduğuna dair hükümlerin geçerli sayılabildiği de görülmektedir; bu tür hükümlerin somut olayda geçerliliği ayrıca değerlendirilmelidir.

Fazla çalışma yaptırılabilmesi için kural olarak işçinin onayının alınması gerekir; bu onay, uygulamada fazla mesai muvafakatnamesi adı verilen bir belgeyle yazılı olarak alınır. İşçi, fazla çalışma yapmaya zorlanamaz ve bu belgeyi imzalamak zorunda değildir.

İşe başlarken ya da iş sözleşmesi süresince bir kez alınan yazılı onay, aynı işyerinde çalışmanın devam ettiği süre boyunca geçerliliğini korur; her fazla çalışma için ayrı ayrı onay alınması şart değildir. İşçinin onayı olmaksızın yaptırılan fazla çalışma, ücretinin ödenmesi gerekliliğini ortadan kaldırmaz; onay eksikliği daha çok işçinin fesih hakkı bakımından önem taşır.

Fazla çalışma yaptığını iddia eden işçi, bu iddiasını ispatla yükümlüdür. Uygulamada ispat için başvurulan başlıca araçlar şunlardır:

• Yazılı belgeler: İşyeri giriş-çıkış kayıtları, puantaj cetvelleri, işyeri içi yazışmalar ve e-postalar.
• Dijital kayıtlar: Elektronik kartlı geçiş sistemleri, parmak izi/yüz tanıma kayıtları, araç takip veya vardiya planlama yazılımlarına ait kayıtlar.
• Tanık beyanları: Yazılı belge bulunmadığı ya da yetersiz kaldığı hallerde, işyerindeki çalışma düzenini bilen tanıkların beyanları.
• Ücret bordroları: Bordroda fazla çalışma ücreti tahakkuk ettirilmiş ve işçi tarafından ihtirazi kayıtsız imzalanmışsa, bordroda yazılandan daha fazla çalışıldığının ayrıca yazılı delille ispatlanması gerekebilir.

Bordronun imzasız olması durumunda, ilgili döneme ait banka ödeme kayıtları da delil olarak değerlendirmeye alınabilir. İspat yükünün doğru şekilde karşılanabilmesi için, çalışma süresince mümkün olduğunca yazılı ve dijital kayıtların saklanması önerilir.

Fazla mesai ücreti dahil olmak üzere iş sözleşmesinden kaynaklanan işçilik alacakları, 4857 sayılı İş Kanunu'na sonradan eklenen hükümler çerçevesinde beş yıllık zamanaşımı süresine tabidir. Bu süre, alacağın muaccel olduğu, yani fazla çalışmanın yapıldığı dönemden itibaren işlemeye başlar.

Zamanaşımı süresinin geçmiş olması, alacağın ortadan kalkması anlamına gelmez; ancak işverenin zamanaşımı itirazında bulunması hâlinde, süresi geçmiş kısım için mahkemece talebin reddine karar verilebilir. Bu nedenle fazla mesai alacaklarının belirli aralıklarla takip edilmesi ve gerektiğinde zamanında talep edilmesi önem taşır.

Fazla mesai ücreti, işçi henüz çalışmaya devam ederken de talep edilebilir; bu durumda ödenmeyen fazla çalışma ücretinin ısrarla ve sistematik biçimde ödenmemesi, işçi için iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme imkânı doğurabilir. Uygulamada ise bu alacaklar çoğunlukla iş sözleşmesinin sona ermesinin ardından, kıdem ve ihbar tazminatı gibi diğer işçilik alacaklarıyla birlikte talep edilmektedir.

Hangi yolun tercih edileceği, işçinin çalışmaya devam etme isteği, işyerindeki koşullar ve elde bulunan delil durumuna göre değişebilir. Fazla mesai ve diğer işçilik alacaklarına ilişkin süreçler hakkında İzmir iş hukuku avukatı sayfamızdan bilgi alabilirsiniz. Karabağlar, Konak ve Buca başta olmak üzere İzmir genelinde iş hukuku süreçlerinde hukuki destek sağlanmaktadır.

Av. Mehmet Yücesoy

İzmir Avukat & Hukuki Danışmanlık